Πρωτομάστορας (αρχιτέκτων) ήταν ο Αλέξης Μαρτσέκης από την Πυρσόγιαννη. Το δε κτίριο είναι τύπου Βασιλικής και αρκετά ευρύχωρο.
Οι εικόνες του τέμπλου είναι έργα των Χιονιαδιτών ζωγράφων, ζωγραφισμένες επάνω σε μουσαμά. Τις εδώρισε δε (διέθεσε 100 λίρες χρυσές για να φιλοτεχνηθούν), ο καταγόμενος από Χριστιανούς προγόνους Τουρκογιαννιώτης Εισαγγελέας Χαιρή Εφένδης. Είναι όμως όλες ανεπίγραφες. Δεν ήθελε φαίνεται να εκτεθεί στα μάτια των φανατικών συμπατριωτών του Τουρκογιαννιωτών ο καλός αυτός δωρητής ο οποίος δεν αποκλείεται να ήταν και κρυπτοχριστιανός...
Μέσα στο γυναικωνίτη σώζονται μόνον δύο παλαιές εικόνες, του Χριστού και της Παναγίας, έργα του 18ου αιώνος. Υπάρχει και μία ακόμα εικόνα της Παναγίας, από την παλαιά εκκλησία όπως οι δύο προηγούμενες, τοποθετημένη στο αριστερό προσκυνητάρι κοντά στην κύρια είσοδο. Την έχουν καλύψει όμως με ασημένια επένδυση το έτος 1908, που είναι έργο του αργυροχρυσοχόου Ζήση Κ. Μάρκου από το Περιβόλι.
Οι άλλες εικόνες είναι νεότερες και φέρουν τις επιγραφές διαφόρων δωρητών.
Τον παλιό πολυέλαιο τον είχαν φέρει από τα Βιτώλια. Τον νεότερο ηλεκτρικό τον εδώρισε ο Ιωάννης Χρ. Κουτσομύτης. Η δε περίφραξη του προαυλίου της εκκλησίας έγινε το 1966, με δαπάνη των Αθανασίου Δ. Γεράση και Σοφίας Α. Γεράση από την Αμερική.
Δεύτερη παλιά εκκλησία είναι ο Προφήτης Ηλίας στο ομώνυμο ύψωμα. Είναι χτισμένος σε σχήμα Βασιλικής και έχει πολλούς πορόλιθους στην τοιχοποιία του. Χτίστηκε, κατά την παράδοση, από τους φυγάδες που κατέφυγαν στη Μπριάζα μετά την καταστροφή της Γράμμοστας, δηλαδή από το Θύμιο Μπριάζα και τους συγγενείς του, πιθανόν στις αρχές ή στα μέσα του 18ου αιώνος.
Στα βημόθυρα εικονίζεται ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, όπου η Παναγία γνέθει με τη ρόκα της, επίσης και ο Προφήτης Δαβίδ και επάνω από τον άγγελο Γαβριήλ ο Σολομών.Η σύνθεση είναι λαϊκής τεχνοτροπίας πιθανόν του 18ου αιώνα και πολύ εκφραστική.
Άλλες παλαιές φορητές εικόνες υπάρχουν : μία του Χριστού μεταβυζαντινή με ακάνθινο στεφάνι , επίσης και άλλη του Χριστού που φέρνει χρονολογία 1798 και μια Παναγία από παλαιό εορτολόγιο, καθώς και μια του Προφήτου Ηλία, έργα κι αυτές πιθανόν του 18ου αιώνος.
Η Παναγία βρεφοκρατούσα του τέμπλου που είναι του 1846 και είναι αφιέρωμα του Θανάση Ευθυμίου Μπριάζα και ζωγραφισμένη δια χειρός Μ.Π.Γ.ΙΣ. Έργο του ιδίου ζωγράφου με χρονολογία 1846 Ιουλίου 25 είναι ο Χριστός του τέμπλου που είναι αφιέρωμα του Νίκου Ευθυμίου Τέγου. Της ίδιας εποχής και τεχνοτροπίας είναι και οι εικόνες του Προδρόμου καθώς και του Αρχαγγέλου Μιχαήλ . ωραία εικόνα είναι μία της Αναστάσεως που έχει χρονολογία 1876 και είναι έργο του Γ.Α.Σ. Οι άλλες εικόνες είναι νεότερες και όχι αξιόλογες.
Γύρω στα 1978 κατασκυάστηκε και το νέο κωδωνοστάσιο με δαπάνη του Αδάμου Γκόγκου και των αδερφών του από την Αμερική.
Και μία ακόμη εκκλησία υπάρχει στο Δίστρατο, η Μεταμόρφωση που δεν προϋπήρχε. Την έχτισε ο Α΄ Δασικός Συνεταιρισμός του χωριού το 1963-1964, σε μαγευτική τοποθεσία επάνω σ ένα ύψωμα δεξιά από το χωριό. Την καμπάνα της την εδώρισε ο Γεώργιος Ι. Κατσίμπαρης.
ΣΧΟΛΕΙΑ ΚΑΙ ΔΑΣΚΑΛΟΙ
Τα ελληνικά γράμματα διδάσκονταν από παλιά χρόνια στη Μπριάζα. Σ ένα παλιό έγγραφο του 1859 βλέπουμε ότι πολλοί χωριανοί γνώριζαν γραφή και ανάγνωση και κουτσά-στραβά έβαζαν την υπογραφή τους.
Το παλιό σχολείο του χωριού ήταν κάτω από τα Καραγάτσια και ήταν χτισμένο τον περασμένο αιώνα. Το δεύτερο σχολείο που ήταν πιο μεγάλο από το σημερινό, χτίστηκε με συνδρομές των χωριανών το 1910 από τον Πυρσογιαννίτη πρωτομάστορα Αλέξη Μαρτσέκη και πυρπολήθηκε από τους Γερμανούς στα 1943. στη θέση του πυρποληθέντος χτίστηκε το 1952 το σημερινό σχολείο.
Ποιοι διδάσκαλοι εδίδαξαν τον περασμένο αιώνα στο σχολείο της Μπριάζας αγνοούμε. Τα ονόματά τους ξεχάστηκαν και μόνον ενός του Ντόβρη ή Δόβρη που δίδαξε προ του 1900 διασώθηκε.
Κατόπιν γύρω στα 1900-1907 δίδαξε κάποιος μονόχειρας Μπιζακίδης από τη Λάιστα και έπειτα ο ντόπιος γραμματοδιδάσκαλος Αθανάσιος Τέγου Πίσπας. Γύρω στα 1900-1911 δάσκαλο το Στρατσιανίτη (από τον Πύργο) Βασίλη Παναγιωτόπουλο που πέθανε στη Μπριάζα. Συγγενείς του από τον Πύργο μου λέγανε ότι τον δηλητηριάσανε πράκτορες της ρουμανικής προπαγάνδας, διότι αντιδρούσε δυναμικά στις ενέργειές τους.
Στα 1911-1913 απαντούμε τον Ξενοφώντα Παπάζογλου από το Τσερβάρι (Ελαφότοπο) και αργότερα 1914-1920 περίπου : τους διστρατιώτες Ιωάννην Πίσπα και Ζήσην Γώγον, τον Στέφανο Κυρκόπουλο και τους Ηλία Κρυστάλλη μέχρι το 1923 και Ιωάννη Κοτσίνα από το Κάντσικο.
Ο Βορειοηπειρώτης Βασίλης Παναγιωτίδης δίδαξε γύρω στα 1923-1927 και ο Αναστάσιος Πριμικήρης 1925-1928. Ο Δημήτριος Δάνος 1925-1930, η Ευαγγελία Μπάγια 1926-1935 και οι Αναστάσιος Λίλης και Παναγιώτα Παπαγεωργίου 1927-1932.
Το σχολείο τότε ήταν διθέσιο και τριθέσιο και νηπιαγωγείο. Ανάμεσα στα 1930-1940 απαντούμε και τους εξής δασκάλους και δασκάλες με τις κατά προσέγγισιν χρονολογίες : Γεώργιος Βενάτης 1930-1936, Θωμάς Δέρβος 1932-1937, Κων/νος Γιάκας 1932-1936, Γεώργιος Εξαρχόπουλος 1934-1947, Αλεξάνδρα Γιάνναρη 1935-1937, Κώστας Κυριακίδης από τις Πάδες 1935-1937, Μιλτιάδης Κυργιάννης 1937-1039, Ιωάν. Κοτσίνας και Βατάλης Παδιώτης 1938-1940 και Νικ. Κουνάβος 1939-1940.
Μετά το 1940 δίδαξαν οι παρακάτω : Ευθύμιος Νίκου 1941-42, Γεώργιος Παπαπαύλου 1942-44, Δημήτριος Καπρίτσιος 1945-1947 και ο Δημήτριος Στεργίου από το Ασημοχώρι 1946-1948. Κατόπι ως τα 1950 το σχολείο δεν λειτούργησε λόγω του εμφυλίου πολέμου.
Οι δάσκαλοι που υπηρέτησαν στο Δίστρατο μετά το 1950 είναι γνωστά και τα ονόματά τους υπάρχουν στα σωζόμενα αρχεία. Θεωρήσαμε λοιπόν περιττό να τα συμπεριλάβουμε στην παρούσα εργασία μας.
Λένε ότι προπολεμικά το σχολείο μαζί με το νηπιαγωγείο είχε 230-240 μαθητές και μαθήτριες και 4-5 δασκάλους και νηπιαγωγούς. Το νηπιαγωγείο φυσικά λειτουργούσε πάντοτε, διότι το χωριό μιλούσε το βλάχικο ιδίωμα και τα παιδιά έπρεπε να συνηθίσουν τα ελληνικά προτού πάν στην πρώτη δημοτικού.
Στα 1947 μεταξύ των διακοσίων πενήντα κατοίκων που απήγαγαν οι αντάρτες και τους οδήγησαν στις ανατολικές χώρες ήταν και 128 παιδιά. Έτσι λοιπόν οι μαθητές του σχολείου ελαττώθηκαν πολύ. Το 1950 το σχολείο είχε 69 μαθητές και το 1951 μόνο 56. κατόπι το 1954 έφθασε τους 84 και το 1965-66 του 98. Τόσους είχε και το 1967-70 το δε σχολικό έτος 1970-71 είχε μόνο 39. Από τότε παρατηρούνται μικρές αυξομειώσεις, αλλά το σχολείο λειτουργεί κανονικά διότι διαμένει αρκετός κόσμος ακόμη στο χωριό, χάρη στην ύπαρξη των δασικών του Συνεταιρισμών.
ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΙ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ-ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ κλπ.
Το Δίστρατο ανέδειξε μέχρι σήμερα αρκετούς διανοούμενους : δασκάλους, επιστήμονες, καλλιτέχνες κλπ. Εμείς εδώ θα αναφέρουμε τα ονόματα μόνο μερικών που καταγράψαμε. Έργο βέβαια κάποιου Διστρατιώτη είναι να γράψει εκτεταμένα και με λεπτομέρειες γι αυτούς και κυρίως για τους νεότερους.
Όπως μου έγραψε προ ετών ο Νικόλαος Γεωργίου Νταβέλης, ο γιος του περίφημου καπετάνιου, κάποιος δημοσιογράφος Ηλίας Μπραζιώτης γύρω στα 1900 κατέγραψε τη ζωή και τη δράση του πατέρα του, την αυτοβιογραφία του δηλαδή. Δυστυχώς όμως ούτε στον Τύπο φάνηκε να δημοσιευτεί, ούτε τι απέγινε το χειρόγραφο γνωρίζουμε. Υποθέτω όμως ότι ο δημοσιογράφος Ηλίας Μπραζιώτης ήταν τέκνο της Μπριάζας.
Επί τουρκοκρατίας ο Γεώργιος Γκόκος ήταν πρακτικός γιατρός που είχε μάθει την τέχνη από τους βικογιατρούς του Ζαγορίου.
Στον πρώτο εκλογικό κατάλογο της Κοινότητας Βρυάζης, απαντούμε μόνο τα ονόματα τριών δασκάλων : του Ζήση Γεωργ. Γώγου, του Αθανασίου Τέγου Πίσπα και του Ιωάννου Τέγου Πίσπα. Επιστήμονος δεν υπάρχει κανένα. Στη νεότερη εποχή σημειώνουμε τους εξής : Ευθύμιος Κων. Μάιπας καλλιτέχνης ζωγράφος στην Αθήνα., Κώστα Κουτσομύτης ταλαντούχος σκηνοθέτης επίσης στην Αθήνα, Σωτήριος Οικονόμου ταξίαρχος ε.α., Ιωάννης Κουτσομύτης επόπτης Συνεταιρισμών, Γεώργιος Στ. Νίκου και Πασχάλης Πίσπας γεωπόνοι, Ευθύμιος Νίκου συν/χος δάσκαλος.
)
)
